On the meaning of iftar and Ramadan: A personal perspective. (Lecture held at Amsterdam United’s Iftar)

Bismillah ar-Rahman ar-Rahim

Ini a nen fu Gado, a moro Bun Fasi Wan, a moro Sari Ati Wan

In the name of God, the most Gracious, most Compassionate

I would like to start with a special shout-out to Isa and Amsterdam United for organizing this event and inviting me to speak, which is my pleasure.

For the sake of clarity, I will first explain a few technical terms.

The meal one takes at dawn before the day of fasting starts is called suhur and the meal one takes at sunset after a day of fasting is called iftar, which is linguistically link to the Arabic word for “breakfast”, which is quite interesting, since the English word “breakfast” is derived from the expression “breaking the fast”. So those two are the main rituals of Ramadan.

Another important ritual in Ramadan is called “taraweeh”. Taraweeh is a cicle of extra prayers performed after the fifth and thus last prayer of the day. The word “taraweeh” has a link with the Arabic word for “pause” or “break”, since in the time of the Prophet, pbuh, people would frequently take breaks between the different prayer cycles.

The question “What does iftar mean to you?” is, for me, intimately connected to what Ramadan means to me, for iftar is, next to suhur and taraweeh, one of Ramadans most important rituals. For me, Ramadan is about multiple things: Conversion. Self-restraint and self-discipline. Reflection Spiritual joy. Abundant blessings, both hidden and manifest. But also hardship. Loneliness. (Having to) figure things out for yourself and having to invent the wheel all on your own.

Fasting during Ramadan is possibly, next to the first pillar, which is the declaration of faith, the most popular, beloved and widely practiced pillar of all.

It is considered a very important marker of Muslimness, right along with not consuming pork and alcohol, and, for women, wearing hijab. (The latter being a tangled web of issues on its own)

Many Muslims who aren’t particularly religious partake in it and even some ex-Muslims have a fondness for it.

Once, a leftist Turkish atheist activist-friend invited me to come with her to Istanbul during Ramadan, and told me how she loved the moment that the adhan, which is the call to prayer, was recited and how, even though she was an atheist, had a great respect for the discipline of those who fast.

An Iranian atheist also told me about how he started to fast half days as a child and how his grandmother told him that God would make those half days a whole day, and that if he would have an Iranian community around him in Holland, he would surely fast.

My own relationship with Ramadan started quite early, through two circumstances.

The first time I became aware of Ramadan and its rituals was as a young girl growing up in Amsterdam South-East, a -mainly- working class, multicultural neighbourhood. School- and classmates of me and my sister who where of Moroccan, Turkish, Pakistani, Iranian and Hindustani-Surinamese descent and their parents would fast and talk about Ramadan and fasting, even though I do not recall anyone using the word “iftar”.

The second way in which I became familiar with Ramadan is through out friendship with our neighbours. The family living nextdoor consisted of a white-Dutch Catholic woman, married to a Muslim Egyptian man, and at the time they had two sons. My mother and she became close friends, and subsequently our families were friends for many years. So the father of the family and their sons would fast and comment on that.

Fast forward some 10-odd years and here I was, a new convert, fasting for the very first time. I had converted in 2003, just after my birthday and just before the start of Ramadan, and I was (very) eager to fast.

At the time, there were not very many books, YouTube-tutorials and Islamic shops.

I had to basically find it out for myself and I had to get up early and fast on my own, without the guidance & explanation most born Muslims receive from a young age.

However, my father supported me by buying me my very first prayer-rug and his wife gave me a cd with Sufi-music. And once, my father woke up with me at three o’clock in the morning while I was eating suhur.

Later on, my mother, a convinced and sincere Christian to this day, fasted two full Ramadans and sometimes also fasted during the year.

One of my very first iftars consisted of jugs full of lemon zinger tea (from the organic brand which was favored by my stepmother at the time) and french fries with chicken satay with very fattish peanut sauce. Needless to say, it didn’t work out well. Unsurprisingly, I became sick and probably would have rather stuck by the healthy meal of soup, rice & chicken my father cooked me.

Another iftar-meal during my first Ramadan consisted of scrambled eggs and toast, because my stomach had actually shrunk due to the days of fasting. Through fasting and iftar I got to know dried dates, since they are commonly used to break ones fast with.

I also got to know harira, a Moroccan soup which is commonly eaten to break the fast with, and I ate if tor the very first time at the business establishment of a Moroccan friend who had to work late, so his wife had cooked him harira and he had brought it with him to break his fast.

The first few Ramadans were hard, because I had no community of fasting Muslims around me.

However, I did love to fast and also loved the spiritual fulfillment it gave me. Everything was & felt different: The very air and sky were different. And while I normally ate and eat every 2-3 hours and get very hungry if I didn’t/don’t, fasting was quite different. I was on a kind of spiritual high and I loved it, even much so that when I couldn’t fast in 2006 due to health issues, I literally cried because I loved & missed it so much.

Even now, I can feel the blessing of Ramadan, the soft, spiritual energy and how a lot of things I have been wanting to do for my health, such as walking more, eating less sugar and the like, now are going so easily.

During my first Ramadan, everything was new, so I was trying to learn how to fast and pray, but it was to hard on me the first time, so I only fasted for two weeks.

During my second Ramadan, I managed to fast the whole month. During my first year as a Muslim, I started to befriend more and more -mainly Moroccan- Muslims, through internet fora and political activism and I read and debated a lot about Islam. Befriending these people had good sides and downsides.

On the one hand, I received a lot of support and friendship, on the other hand I was also on the receiving end of judgment and scrutiny – and sometimes this double attitude even came from the very same person, which at times ofcourse could be confusing for a girl of 17, going on 18, who tried to make sense of herself, the world and her newly adopted faith.

For instance, I remember talking to a young Moroccan woman and referring to myself as “a new Muslim”. She rushed to reassure me that I wasn’t “new”, but when I told her that I had fasted for two weeks instead of the officially prescribed four weeks, her reaction was judgmental and dismissive.

Most of the time, these peoples reactions & attitudes were reflections of their own anxieties and insecurities, but ofcourse I didn’t realize that back then.

During my first Ramadan, I remember going to the library near to where my father lived at the time and withdrawing as many books on islam as I could. It was then & there I became acquainted with the work ot the late, great, Moroccan sociologist and feminist Fatima Mernissi. Later on, I also read the work of Amina Wadud, the African-American scholar, professor and godmother of Islamic feminism.

Also, I remember being invited by the parents of a classmate for iftar. His mother was Turkish, his father was white Dutch and they were very conservative, politically active and hospitable, and it was with them I visited a mosque for taraweeh for the very first time. The mosque was a Turkish mosque in Haarlem and it was located in an old school building. The young teenage daughter of the aforemented family took me to the ladies’ room and explained me how to do wudu, the ritual washing which is required before one prays. And then, we went into the women’s prayer room, since most mosques are segregated by gender.

She went to her Turkish grandmother and kissed her hand in greeting, since in the Meditteranean world, it is common for people to kiss the hand of their grandmother, grandfather, father, older brother, or anyone who is close to them & older or of higher status. Muslims who are part of a Sufi tariqa/mystical order also often kiss the hand of their shaykh/shaykha (master/mystical teacher)

When I entered the room, I really didn’t know what to do, which was made worse by the fact that no-one greeted me or said a word to me, even though the energy in the room in and of itself was positive. I started to pray, but because I was just learning to pray, it took a long time. And then taraweeh started, but it was hard to keep up because Turks tend to pray very fast. At the time I thought that it was because of me, but later on I discovered that born non-Turkish Muslims also have a hard time keeping up and sometimes even joke about it.

Through trial and error I also discovered the diversity of practices between different Muslim communities in Holland. For instance, for Moroccan women, especially the younger generation, it is & was normal to go to taraweeh, to Friday prayers and to the Eid prayers, while Turkish women attend taraweeh and Eid prayers, but not Friday prayers.

Once, I visited a Hindustani-Surinamese mosque during Ramadan (which is mainly frequented by Hindustani-Surinamese men, Pakistani men and West-African men) with my best friend with the intention of participating in yet another Ramadan ritual called itikaf. Itikaf is performed during the last ten days of Ramadan, when we as Muslims believe the Quran was sent down to the Prophet for the first time. Muslims -mainly men- sometimes go to the mosque for hours or even days, to immerse themselves in prayer and worship.

My friend and I were planning to spend a few hours there, but were basically stopped by a Hindustani-Surinamese brother, who very patronizingly told us that in the mosque he regularly visited in Amsterdam-West, Muslim women would go home after salat al 3asr (the late midday prayer) and would not pray in the mosque during the evening.

In the same year, I wanted to visit that very same mosque for Eid. At the time, I had mainly visited Moroccan mosques, in which it was totally normal for women to visit the mosque for Eid.

When I went there, there were only two other women, an Afro-Surinamese sister and a West-African sister. The women’s space was very small, dirty and the loudspeaker did not work, so we could barely hear the sermon. When we exited the mosque, there were ofcourse many men outside, and when we walked passed a group of Pakistani men, they stared to talk exitedly in Urdu, and the few phrases in English they used were “women going to the mosque, women going to the mosque”.

There is a beautifull Moroccan mosque in Haarlem in which I had very good experiences with Taraweeh, Eid prayer and Friday Prayer. (I secretly called it the African mosque, since, next to Moroccan women, there were also lots of West and East-African women attending)

I remember at one time after Eid prayer, when we all kissed eachother and congratulated eachother with Eid, the West-African women coming to me first to congratulated me, and it was pure bliss.

I visited that mosque alone, with my best friend and with another friend, even though when I had learned Arabic, it turned out that the imam of that mosque did hold a misogynistic Friday sermon.

Because of the political and social upheaval following the murders of Pim Fortuyn and Theo van Gogh, for a few years, there were a lot of -mainly Morccan- organizations who hosted subsidized public iftars featuring lectures, debates, discussions and sometimes even concerts.

I remember that at some point there was a Ramadan Festival which featured the aforemented activities.

It was also possible for non-Muslims to eat in the homes of Muslims, which lead my then-best friend, a Moroccan activist who was divorced and faced scrutiny and exclusion because of that, to say that those very same people should first work on including women like her and other fellow Muslims who did not fit the ideal standard.

This same friend and I also developed our own rituals of visiting Eid prayers together, than having a Moroccan breakfast, watching movies and she would prepare a delicious meal, which I sometimes prepare to this day, even though we are not on speaking terms amymore.

Al Nisa, a progressive organization of Dutch-speaking Muslim women, also hosted public iftars.

For me, these public iftars were very important, because as a single, non-hijabi, Afro-Surinamese black female convert I often felt, and/or was made to feel, that I didn’t belong in mainstream Muslim spaces.

Another fond memory of Ramadan was that with Eid, a Moroccan cultural organization called Marmoucha would organize big Moroccan disco-parties to celebrate Eid, which featured live music from artists from Morocco and DJ’s.

I recall visiting a lecture in Dutch in a Moroccan mosque, which was organized by a very conservative white female convert and back in the day, in 2005, lectures in Dutch were just starting to begin in mosques, so that was something special then.

She kind of lectured us about the fact that after Ramadan, many Muslims let go of certain rituals we do practice in Ramadan, like fajr prayer, for instance.

On the very same day of the lecture, I went to the aforemented disco party and danced for hours.

This shows that there are also different worlds amongst Muslims and that the way we express and celebrate our faith can be very different.

Another tradition that has really caught on is that many young Muslims go to the cinema on the second day of Eid, since tradition has it that we visit our family on the first day of Eid.

Some other things I used to do was to buy Moroccan cookies filled with almond paste at a well-known Moroccan baker at the Javastraat, keep a few and share the rest with friends and family.

Since 2009, due to health issues, my relationship with Ramadan changed radically.

I couldn’t and still can’t fast, and going for taraweeh prayers also became virtually impossible, so I felt as if Ramadan was taken away from me, something that took a while to accept.

However, in 2013, by the grace of God, I discovered a lovely Javanese-Surinamese mosque and I would go there regularly for Friday Prayers and for Eid prayers. After the Eid-Prayer and different lectures of the imams and the board, we would eat a delicious Surinamese meal together.

Now, because of covid, many of the rituals I mentioned cannot be performed in real life, but through the blessing of technology rituals like iftar, taraweeh and jumu3a can happen online.

So I would like to end this lecture by thanking you all for letting me share a part of my Ramadan-journey and I hope the blessings of this month will touch & benefit you all.

“Hebben moslimvrouwen bevrijding nodig?”: Een reactie.

Onlangs schreef Nurullah Gerdan een artikel over voornoemde vraag. Er stonden interessante, goede dingen in, maar ook zaken die m.i. niet kloppen.

Hierbij mijn reactie. (Onderin is de link naar zijn artikel te vinden)

Een stuk met een belangrijk, relevant en interessant onderwerp. Goed ook dat je met belangrijke, moedige, interessante vrouwen als Nawal Mustafa hebt gesproken en hun ervaringen hebt meegenomen.

 Toch heb ik als zwarte, feministische moslimvrouw een aantal fundamentele punten van kritiek, die uiteenvallen in 3 onderwerpen.

1. In de eerste plaats vind ik het niet de plek van een man om een stuk te schrijven over de vraag of wij bevrijding nodig hebben. Hiermee wordt de vrouw weer van subject object gemaakt. De enigen die beslissen of wij  bevrijding nodig hebben en hoe, zijn vrouwen zelf. Het feit dat je ook met vrouwen hebt gesproken doet hier niets aan af. Voor mannen past de uiterste terughoudendheid over dergelijke onderwerpen, omdat zij niet degenen zijn die seksistische onderdrukking meemaken, maar juist diegenen zijn die er -direct of indirect- van profiteren. Mijns inziens was het beter geweest als er een stuk van Nawal Mustafa of Ibtisam van Meld Islamofobie over dit onderwerp was gepubliceerd.

. 2. Ten tweede het volgende. Het is evident dat wij als moslimvrouwen te maken krijgen met islamofobie, seksisme, racisme en andere vormen van discriminatie van de kant van witte mannen, witte instituties, witte bolwerken en de politiek. Deze discriminatie is tevens institutioneel.

 Jouw stuk vertelt echter maar de helft van het verhaal. We krijgen nl. ook te maken met systematische discriminatie en achterstelling van de kant van moslimmannen en moslimgemeenschappen, bijvoorbeeld binnen moskeëen. In de meeste moskeëen zitten geen vrouwen in het bestuur, zijn de gebedsruimtes voor vrouwen van mindere kwaliteit dan die van mannen, kunnen vrouwen niet preken, het vrijdaggebed leiden of lezingen geven, etc., etc., etc. Panels die volledig uit mannen bestaan tijdens lezingen of debatten zijn in de meeste moskeëen nog steeds de norm.

3. Dan de vergelijkingen met Rosa Parks en de Civil RIghts Movement. Met alle respect voor jou als persoon, maar hier sla je de plank totaal mis. Ja, moslims worden systematisch gediscrimineerd in Nederland, ja, deze discriminatie is institutioneel, maar de vergelijking met Afro-Amerikanen in het zuiden van de V.S. gaat NIET op.

Het is NIET zo dat moslimmannen aan de lopende band gelyncht worden als zelfs het gerucht maar gaat dat zij gekeken hebben naar een witte vrouw. Het is niet zo dat er een systeem van apartheid heerst waarbij het moslims met grof geweld onmogelijk gemaakt wordt om te stemmen. Moslims kunnen zonder enige hinder stemmen. Het is niet zo dat moslims niet naast een witte niet-moslim mogen zitten in de bus, niet gebruik mogen maken van hetzelfde toilet, of naar dezelfde scholen mogen gaan. Het is NIET zo dat moslimvrouwen in de gevangenis worden gegooid omdat ze naast een wit persoon zitten in de bus of niet willen opstaan voor een wit persoon. Het is NIET zo dat moslims gedwongen achterin bussen moeten zitten, zoals het geval was met Afro-Amerikanen in het Zuiden van de V.S.. Het is niet zo dat moslimkinderen in Nederland te maken hebben met geweld en terreur en dat het LEGER en de binnenlandse veiligheidsdiensten eraan te pas moeten komen om ze normaal naar een witte school te laten gaan, zoals het geval was met Afro-Amerikaanse kinderen. Het is niet zo dat huizen van moslimpolitici en -leiders worden opgeblazen en dat moslims als ze demonstreren te maken krijgen met bloedhonden, waterkanonnen en kogels, zoals het geval was bij Afro-Amerikanen in het zuiden. Het is niet zo dat het bij wet VERBODEN is dat een moslim trouwt met een witte niet-moslim en dat zo’n “gemengd” stel van hun bed wordt gelicht,  in de gevangenis wordt gegooid en wordt verbannen. (Loving vs. Virginia).Het is niet zo dat moslimmannen die verdacht worden van een ernstig strafbaar feit STANDAARD ter dood veroordeeld worden, zoals het geval was bij Afro-Amerikaanse mannen. Het is NIET zo dat dat als een moslimvrouw aangifte doet van verkrachting, ze wordt beschouwd als ONVERKRACHTBAAR, zoals het geval was bij Afro-Amerikaanse vrouwen, omdat “zwarte vrouwen altijd wel wilden”.

Jouw verwijzing naar Rosa Parks is in casu dus een vorm van toe-eigening/appropriation die niet ok is.

Wij hebben WEL bevrijding nodig, maar we bevrijden onszelf. Solidaire bondgenoten onder zowel witte mensen als moslimmannen zijn welkom, maar zij hoeven ons niet te bevrijden – dat doen we zelf.


The December Murders in Surinam: Update.

Tomorrow it will be 40 years ago that Desi Bouterse and his military regime tortured and murdered 15 peacefull political opponents. But this year, two amazing steps have been made: 1. Desi Bouterse was convicted for the December Murders. 2. He lost the elections and isn’t the president of Suriname anymore. This would have NOT been possible without the struggle for justice of the people of Surinam and the family members and friends of the victims.

Special shout-out to medical doctor and essay writer Theo Para and lawyer Gerard Spong, for never giving up in this struggle.

So, as allways, I will post my article on this:

Today it is the 8th of December, the day on which 15 opposer of Desi Bouterses violent and illegal military dictatorship were tortured and murdered in Suriname, my country of origin. They paid the ultimate price for standing up for justice and speaking truth to power.

They are martyrs, just like my beloved sayyidina al Hussayn, the Dutch resistance fighter Hannie Schaft, who fought against the Nazi regime during the occupation of Holland in WO2 and the brave resistance fighters who launched the February strike to protest against the persecution of Jews and Roma during World War 2.

Many of those murdered at 8 december were family, friends, comerades and acquaintances of my family.

Bram Behrs courage in the face of death and torture still gives me goosebumps and chills down my spine. He didn’t beg for his life, but proclaimed: “This is fascism, this is murder! I have been tortured and I haven’t done anything wrong!”

The murder of Bram Behr and the other 15 victims did NOT erase their legacy & meaning.

You are gone, but not forgotten. May God have mercy on your souls, bless them and reward them with Jannat al Firdaws (the Gardens of Paradise) and punish your murderers in this life and the hereafter, amen. And may peace, justice and truth return to out beloved Mother Surinam, Mama Sranan, Mai Sranan.

And may this beautiful Trowstu Singi (Comfort songs for funerals) be a comfort to all.



The translation of the song: The translation of the Trowstu Singi (Comfort song, sung at wakes and funerals): “With palm leaves he will go.
When he/she will arrive at the other side in Jerusalem, with palm leaves he will go.
A sacred angel will come to take him. When he will arrive at the other side in Jerusalem, a sacred angel will take him.
With songs he will go. With songs he will go. When he will arrive at the other side, with songs he will go.
With flowers he will go. With flowers he will go. When he will arive at the other side in Jerusalem, with flowers he will go.
With prayers he will go, with prayers he will go. When he arrives at the other side, in Jerusalem, with prayers he will go.
With love he will go. With love he will go. When he arrives at the other side, at Jerusalem, with love he will go.
With palm leaves he will go.
When he/she will arrive at the other side in Jerusalem, with palm leaves he will go.”

Islam, zwartheid en #BlackLivesMatter.

Op woensdag 26 augustus jongstleden organiseerde Fahm instituut het evenement Fahmily Extra: Black Lives Matter. Tijdens het symposium heb ik de volgende toespraak gehouden. (NB: Het is toegestaan deze toespraak te delen via e-mail en sociale media, maar voor publicatie op websites is mijn voorafgaande, expliciete toestemming vereist)

Project FAHM

Ini a nen fu Gado, a moro Bun Fasi Wan, a moro Sari Ati Wan.
In de naam van God, de Barmhartige Erbarmer.

Allereerst wil ik een shout-out doen naar het team van Fahm, meer specifiek naar Esther van Pelt en Sakina Loukili, die dit evenement hebben georganiseerd en mogelijk hebben gemaakt. Het is mij een eer om hier te zijn en mee te praten over dit belangrijke onderwerp. Wat betreft BLM zal ik zeggen dat ik blij ben dat deze beweging zo groot en belangrijk aan het worden is, niet alleen in de V.S., maar ook wereldwijd. Om mij heen en in de media zie ik ook dat er veel niet-zwarte moslims van kleur zijn die deelnemen aan deze beweging en hun solidariteit tonen en uiten. Een mooi voorbeeld hiervan uit de Nederlandse context is het collectief S.P.E.A.K. en hun artikel op wijblijvenhier.nl over BLM en anti-zwart racisme onder moslims, waarover Nawal ons ongetwijfeld alles zal kunnen vertellen. Dus dat is het goede nieuws. Desalniettemin zijn er ook zaken die m.i. onderbelicht blijven.

  1. Which black lives matter?

In de eerste plaats moet er m.i. worden gekeken voor welke zwarte levens men demonstreert. Helaas is het nog steeds zo dat als een cishet zwarte man het slachtoffer wordt van racistisch politiegeweld, er veel meer ophef over is dan wanneer een cishet zwarte vrouw of queer zwarte man of vrouw wordt vermoord. Ook dient er aandacht te zijn voor misstanden binnen de Afro-Amerikaanse gemeenschappen van de V.S., zoals colorisme, queerphobia, huiselijk geweld, afwezige vaders en gang-gerelateerd geweld.

  1. Black Lives matter everywhere.

Alhoewel ik de solidariteit van niet-zwarte moslims van kleur met BLM zeer waardeer, wil ik hen eraan herinneren dat we niet naar de V.S. hoeven voor zwarte levens. Als een Palestijnse kunstenaar een muurschildering ter ere van George Floyd maakt, denk ik, mooi, en wat doe je concreet voor Afro-Palestijnen, dus zwarte Palestijnen? (Zie ook: https://sapelosquare.com/2020/07/16/the-system-from-the-hood-to-the-hara-with-marc-lamont-hill/ en https://www.aljazeera.com/indepth/features/2017/03/afro-palestinians-talk-heritage-resistance-170329072425883.html https://face2faceafrica.com/article/the-revealing-story-of-afro-palestinians-and-how-they-made-jerusalem-their-home https://gulfnews.com/world/mena/black-palestinians-face-subtle-racism-in-gaza-1.2018514 )

Wat doen niet-zwarte moslims van kleur voor de zwarte moslims in hun eigen landen, zoals Afro-Imazighen, Afro-Arabieren, Nubiërs, Afro-Perzen, Afro-Turken, Afro-Pakistanen, Afro-Indiërs? Zelfs het bestaan van deze groepen wordt vaak niet eens erkend, behave dan in een apologetische redenatie om anti-zwart racisme en colorisme onder moslims te ontkennen. (zie ook: https://www.nytimes.com/2014/07/23/opinion/will-iraqi-blacks-win-justice.html en https://themuslimvibe.com/western-muslim-culture/the-afro-iranian-community-beyond-haji-firuz-blackface-the-slave-trade-bandari-music en https://themetric.org/articles/the-invisibility-of-black-moroccans?fbclid=IwAR3nSyTtVjtjQ16fOn-FFG5tNkF3q_OAa8xxN2-p4lpdzOWNJsc2vK97Pmk en https://www.thenational.ae/world/mena/turkish-descendants-of-african-slaves-begin-to-discover-their-identity-1.364124 en https://www.thenational.ae/world/mena/black-iraqis-say-george-floyd-s-death-sheds-light-on-their-own-centuries-long-plight-1.1035137

  1. Het historische aspect. Er is een aantal historische zaken over zwarte moslims en islam en zwartheid dat relatief onbekend is.

a. Ummana Hajar, de concubine van de profeet Ibrahim, vrede zij met hem, was een zwarte, Nubische of Oost-Afrikaanse vrouw. Dus de moeder van de moslims, wier voetstappen wij nog steeds volgen tijdens de hajj, was een zwarte vrouw.

b. Al tijdens en vóór het leven van de Profeet, vzmh, waren er vele zwarte Arabische stammen.

c. Het was niet alleen Bilal. De profeet had vele zwarte metgezellen, volgelingen, familieleden en afstammelingen. Velen van de ahl ul bayt, dwz. de familieleden van de profeet vzmh, waren zwart, zoals b.v. Ali B. Abi Talib, Sayiddina Hussayn en SidiAli Zayn al Abidin. Andere bekende moslims die zwart waren, zijn Zayd B. Haritha enAbd al Qadir al Jilani. Ook veel vroege vrome, ascetische en mystieke moslimvrouwen waren zwart, zoals bijvoorbeeld Lalla Maymunah en Sha`wana van Ubullah.

d. De eerste hijrah ging niet naar Medina, maar naar Ethiopië, waar de jonge moslimgemeenschap vriendelijk werd ontvangen. De islam bestond dus in Etiopië voordat zij gevestigd was in Medina. (Zie: Centering Black Narrative: Black Muslim Nobles Among the Early Pious Muslims , Centering Black Narrative: Ahl al-Bayt, Blackness & Africa Paperback door Dawud Walid , “Early Pious, Mystic, and Sufi Women” door Laury Silvers https://laurysilvers.blog/articles/ , Mystical Dimensions of Islam door Annemarie Schimmel en Sufi Women door Javad Nurbaksh)

  1. Anti-zwart racisme en colorisme in de klassieke periode/het pre-koloniale tijdperk.

Anti-zwart racisme en colorisme bestonden onder moslims al lang vóór de kolonisatie door het Westen. In klassieke Arabische teksten die zo vroeg als rond 1000 jaar Anno Domini zijn geschreven, zijn redes zeer racistische teksten te lezen. En ook bekende en gewaardeerde moslimauteurs als Ibn Battutah, Ibn Khaldoen en Mevlana Jalal ud-Din Roemi hebben zich racistisch uitgelaten over zwarte mensen. (Zie: https://rosalindawijks.wordpress.com/2017/01/28/rumi-and-racism/ )

Uiteraard hebben de witte kolonialen wel het al bestaande colorisme en racisme aangewakkerd en naar een hoger niveau getild, m.n. dmv. rassentheorieën en de introductie van slavernij die uitsluitend op huidskleur gebaseerd was.

De geschiedenis van de islam in de Amerika’s.

De islam kwam naar de Amerika’s op de slavenschepen; tot slaaf gemaakte West-Afrikanen waren de eerste moslims in de Amerika’s. Tien tot drieëndertig procent van de West-Afrikaanse slaafgemaakten was dus moslim. De geschiedenis van de islam in de V.S. begon dus niet met de komst van Arabische en Pakistaanse migranten in de 20e eeuw. Of, zoals het geval is in Suriname, de geschiedenis van de islam in Suriname begon niet met de komst van Indiase en Javaanse contractarbeiders. (Zie: Servants of Allah: African Muslims Enslaved in the Americans door Sylviane Diouf)

Anti-zwartheid onder moslims: Diverse uitingen.
Anti-zwartheid onder moslims uit zich in kleine en grote dingen. Het uit zich b.v. in kleine, passief-agressieve dingen, zoals oudere Pakistaanse mannen die mijn salam beantwoord(d)en met “Wa alaykum” of het volgende geval.

Twee zwarte moslima’s, waarvan de eerste een khimar (=hoofddoek die behalve het haar, hals, nek en oren ook de boezem bedekt) en de tweede een niqab (=gezichtssluier) droeg – beiden waren dus zeer duidelijk zichtbaar moslim- aan wie door niet-zwarte moslims werd gevraagd of ze moslim waren.

Of de -impliciete of expliciete- aanname dat een zwarte moslim, zeker als het een bekeerling is, wel niet veel van de islam zal weten. Zo heb ik eens meegemaakt dat een -overigens niet-praktiserende- Marokkaanse moslima ton ik al 15 jaar moslim en 14 jaar praktiserend was -iets wat zij ook wist- mij ging uitleggen dat er soennieten en sjiieten zijn. Of een andere zuster die mij ging uitleggen dat er een Suikerfeest en een Offerfeest is.

Of openlijke racistische bejegening in 2 Marokkaanse moskeëen in Amsterdam. Bij voorval een werd ik omringd door kleine Marokkaanse jongetjes die luidkeels in het Marokkaanse “neger, neger!” begonnen te roepen.

Bij voorval twee liep ik de musalla (m.a.w. gebedsruimte in) en zodra ik binnenkwam, begon een Egyptische vrouw “zwarte, zwarte” te mompelen in het Arabisch. Daarna maakte een oude Marokkaanse vrouw een heel gedoe over mijn kleding en dwong me min of meer een lange, gebruikte jurk te dragen, maar niets zei over een Marokkaanse die na mij binnenkwam in veel strakkere, kortere kleding en een kleinere hoofddoek.

Een andere uiting van anti-zwartheid onder moslims is het bashen van de BLM-beweging. Zo maakte de Grieks-Amerikaanse schriftgeleerde en soefi-sjeik Hamza Yusuf op de RIS (Reviving Islamic Spirit)-conferentie zeer negatieve opmerkingen over Black Lives Matter, in antwoord op de vraag van journalist Mehdi Hasan, die hem vroeg of niet-zwarte moslims geen solidariteit moesten tonen met BLM. Zo zei hij: ““The United States is probably, in terms of its laws, one of the least racist societies in the world,” he replied. “We have between 15,000 and 18,000 homicides per year. Fifty percent are black-on-black crime, literally. … There are twice as many whites that have been shot by police, but nobody ever shows those videos.”
He went on. “It’s the assumption that the police are racist. It’s not always the case,” he said. “Any police now that shoots a black is immediately considered a racist.” ‘ (Zie: https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/03/muslim-americans-race/519282/ en https://rosalindawijks.wordpress.com/2016/12/28/on-hamza-yusufs-statements-enabling-racism-and-refusing-accountability/ )

Ook Asra Nomani ging deze weg. Begin deze eeuw bekend werd zij met het promoten van vrouwenrechten in de moskee en de slaapkamer en het omhelzen van islamitisch feminisme, maar sindsdien heeft zij zich ontwikkeld tot een supporter van Trump en een promoten van etnische profilering. Zij schreef een artikel over BLM waarvan de titel al alles zegt: “The violent tone of Black Lives Matter has alienated even liberals like me.” (Zie: Eenzaam in Mekka, door Asra Nomani en https://www.washingtonpost.com/news/global-opinions/wp/2016/11/10/im-a-muslim-a-woman-and-an-immigrant-i-voted-for-trump/?arc404=true

Een case study: De discussie rond FGM (=Female Genital Mutilation/Vrouwelijke genitale verminking)

In de wereldwijde discussie rond FGM wordt vaak gezegd dat FGM een “Afrikaans gebruik” is (waarmee een zwart-Afrikaans gebruik bedoeld wordt). Terwijl FGM

a. Niet alleen bij zwarte Afrikanen voorkomt.
b. Niet bij alle zwarte Afrikanen voorkomt.
c. FGM o.a. voorkomt in (delen van) Indonesië, Pakistan, Koerdistan, Iran, Latijns-Amerika en Egypte en ook van oudsher, niet door immigratie van zwarte migranten. In de regio’s en streken van voornoemde landen waar FGM voorkomt, komt zij voor onder zowel zwarte als niet-zwarte mensen.

Ik ben 100% tegen FGM en wat mij betreft moet FGM bestreden worden met ieder beschikbaar middel, maar anti-zwarte aannames zijn m.i.geen oplossing.

Het interessante is dat een land als b.v. Egypte, dat het centrum is van FGM altijd wordt gezien als een niet “echt” Afrikaans land -tenzij de Afrika-cup kan worden gewonnen-, omdat de meerderheid niet zwart is, maar als het gaat om FGM is het ineens wel een Afrikaans land.

Ook mensen die ik in principe respecteer, zoals journalist Mehdi Hasan, pionier op het gebied van moslimfeminisme Leila Ahmed en schrijver en religiewetenschapper Reza Aslan, hebben dit gedaan. Zo zei Hasan: “De meeste geleerden zijn het erover eens dat (FGM) meer een Afrikaans dan een Arabisch gebruik is. “ (zie: https://www.youtube.com/watch?v=cTvuPYKBtks vanaf 4:59 ) Hierdoor wordt weer gedaan alsof “Afrikaans” en “Arabisch” twee elkaar uitsluitende categorieën zijn.

En Reza Aslan zei, en ik citeer: It’s a central African problem. Eritrea has almost 90 percent female genital mutilation. It’s a Christian country. Ethiopia has 75 percent female genital mutilation. It’s a Christian country. Nowhere else in the Muslim, Muslim-majority states is female genital mutilation an issue.”

De discussie over islam vs. FGM is een waarin ik nu niet wil treden, ik beoordeel deze uitspraken puur op wat zij zeggen over impliciete anti-zwartheid. Opvallend is dat deze uitspraak niet klopt op de volgende punten: 1. FGM komt binnen de Centraal-Afrikaanse republiek maar onder 24% van de bevolking voor. 2. Eritrea en Ethiopië liggen niet in Centraal-Afrika, maar in Oost Afrika/de hoorn van Afrika. 3. Het is niet waar dat FGM nergens (anders?) in muslim majority-landen een probleem is. Zij komt voor in Egypte, Noord-Sudan, heel islamitisch West-Afrika en de Sahel en (delen van) Indonesië, Pakistan, Saudi-Arabië, Koerdistan en Iran. (Zie vanaf 1:24 minuten https://www.youtube.com/watch?v=6ibKWVTFSak )

En zo beweerde ook Leila Ahmed, in gesprek met Mona Eltahawy: “Than the other (thing) the cliterodectomy as an Arab costum. Cliterodectomy is actually an African costum, not an Arab costum. The country in which it is most commonly practiced, which is Egypt, which is ofcourse African, and it’s practiced by Muslims and Christians.”

Ik heb 2 van haar, overigens uitstekende, boeken gelezen, en alhoewel zij Egyptische is heeft zij zich nooit geïdentificeerd als Afrikaanse of Egypte Afrikaans genoemd, maar als het om FGM gaat, is Egypte ineens wel Afrikaans. (zie: vanaf 10:18 https://www.youtube.com/watch?v=9Z0DB2XOoHc )

Ten slotte zou ik willen zeggen de weg voorwaarts begint met erkenning van en kennis van de zwarte geschiedenis in de Islam en het probleem van anti-zwartheid.

Uitwissen, uitwissingen en gendered islamophobia.

Op zaterdag 19 januari vond het jaarlijkse Islamofobie symposium plaatst, dat o.a. werd georganiseerd door professor antropologie en religiestudies Martijn de Koning, activist bij Emcemo Abdou Menebhi, de Universiteit van Amsterdam en de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens het symposium heb ik de volgende toespraak gehouden. (NB: Het is toegestaan deze toespraak te delen via e-mail en sociale media, maar voor publicatie op websites is mijn voorafgaande, expliciete toestemming vereist)

Uitwissingen, uitwissen en gendered islamophobia.

Ini a nen fu Gado, a moro Bun Fasi Wan, a moro Sari Ati Wan
In de naam van God, de Barmhartige Erbarmer

Laat ik mijn voordracht beginnen met een woord van dank aan de organisatoren van dit evenement, te weten de heer De Koning, de heer Menebhi en uiteraard de Stichting tegen Islamofobie en Discriminatie en Emcemo.

Het is mij een groot genoegen om te spreken op dit mijns inziens zeer noodzakelijke evenement.

Meer dan ooit ervaart men wereldwijd de urgentie van het onderwerp islamofobie. Men hoeft maar de krant open te slaan om getuige te zijn van islamofobie in al haar manifestaties, variërend van de retoriek van Geert Wilders, tot aanslagen op moskeeën, tot het debat in de Balie waarin deportatie van moslims werd bediscussieerd, of het NRC-artikel van Hafid Bouazza waarin Arabische moslimmannen werden aangeduid als “zandnegers” en “scrotumkoppen”.

Ondanks al deze evidente voorbeelden, bestaan er nog steeds veel misvattingen over islamofobie, een onderwerp waar de heer De Koning ook over heeft geschreven. Zo wordt het bestaan van islamofobie vaak ontkend, of denkt men bij islamofobie alleen aan de meest extreme voorbeelden, zoals de retoriek van Wilders, of aanvallen en terroristische aanslagen.

De overeenkomst tussen de perceptie van islamofobie en racisme is in dit verband opvallend. Zowel racisme als islamofobie zijn vormen van discriminatie die vaak ontkend worden, of waarbij alleen aan de meest extreme voorbeelden wordt gedacht.

En waar racisme gebaseerd is op het concept van ras, wat een sociaal construct is, zonder enige basis in de wetenschap –ik zeg weleens “ras bestaat niet, racisme wel” – is islamofobie gebaseerd op het feit of de aanname dat iemand moslim is, waaraan vervolgens allerlei negatieve stereotypen worden verbonden.


Hierbij kom ik bij mijn tweede punt, nl. Dat er net zo veel misvattingen zijn over islamofobie als er zijn over moslims. Er zijn bepaalde ideeën en beelden over wat een moslim is en hoe een moslim eruitziet, die vaak niet kloppen met de werkelijkheid.

Zo worden islam en moslims vaak exclusief verbonden met Arabisch-sprekende mensen, culturen en landen. De realiteit is echter dat Indonesië en Pakistan de twee grootste moslimlanden zijn en dat mensen die wonen in Arabische landen maar ongeveer 20% van de moslims uitmaken. Als men er rekening mee zou houden dat er in een aantal landen die als Arabisch beschouwd worden ook veel niet-Arabieren wonen, zoals bijvoorbeeld de Imazighen in de Maghreb en de Nubiërs in Egypte, dan zou dit percentage nog lager komen te liggen.

Ook worden moslims vaak voorgesteld als een monolitisch blok, die allemaal praktiserend, en dan uiteraard conservatief praktiserend, zouden zijn.

De werkelijkheid is, dat er allerlei manieren en varianten zijn van hoe moslims zich verhouden tot hun religie, en wat praktiseren inhoudt, en voor wie.

Zo zijn er moslims die (af en toe) alcohol drinken en op de kleine bedevaart zijn geweest en/of naar het vrijdaggebed gaan, en/of de moskee bezoeken in de maand Ramadan.

Ook zijn er moslimvrouwen die een hoofddoek dragen en niet bidden, moslimvrouwen die geen hoofddoek dragen, uitgaan en bidden en moslimvrouwen die professionele zangeressen en/of danseressen zijn binnen volks- en klassieke muziekstijlen in moslimlanden en zeer vroom praktiserend zijn, en alle varianten die je je kunt bedenken.

Andere bekende stereotypen zijn dat moslims alleen maar cishet zijn, gewelddadig zijn, antisemitisch zijn, seksistisch zijn, etc.

Opvallend is dat ook veel van deze vooroordelen gendered zijn: Waar bijvoorbeekd aan islamitische vrouwen, zeker als ze gesluierd zijn, seksloosheid wordt toegeschreven, wordt, aan met name cishet Marokkaanse en Arabische moslimmannen, hyperseksualiteit toegeschreven – net zoals aan zwarte mannen van alle etniciteiten, nationaliteiten en religies.

Deze stereotypen zijn niet alleen negatief en schadelijk, maar vormen ook een uitwissing van de vele moslims die niet aan dit beeld voldoen.

Waarbij ik kom op het hoofdonderwerp van mijn voordracht: Uitwissen en uitwissingen. Hoe worden sommige moslims door voornoemde vooroordelen uitgewist en hoe wissen moslims en zij die als moslims beschouwd worden, zichzelf uit onder druk van islamofobie?

Een mooi voorbeeld hiervan luidt als volgt. De Afro-Amerikaanse antropologe, schrijfster, activiste en hoogleraar Suad Abdul Khabeer gebruikt in een van haar eerste lessen aan de universiteit altijd het volgende voorbeeld.

Ze laat een foto zien van twee Amerikaanse cabaretiers, te weten de Indo-Pakistaanse Aziz Ansari en de Afro-Amerikaanse Dave Chapelle.

Vervolgens vraagt zij aan haar studenten wie van beiden ze denken dat moslim is.

Bijna alle studenten kiezen voor Aziz Ansari. De realiteit is echter dat Aziz Ansari, alhoewel zijn familie en/of voorouders waarschijnlijk moslims zijn, geen moslim is en zich ook nooit als zodanig heeft geïdentificeerd.

Dave Chapelle, daarentegen, is al twintig praktiserend moslim en heeft daar ook nooit een geheim van gemaakt.

Maar omdat Aziz Ansari bruin is, een migratie-achtergrond en een Arabische naam heeft, wordt hij beschouwd als moslim, terwijl hij dat niet is, en Dave Chapelle uitgewist als moslim, terwijl hij dat wel is.

Dit is met name veelzeggend –en ironisch- in de context van islam in de V.S. De islam kwam naar de Amerika’s op de slavenschepen. Tot slaaf gemaakte West-Afrikanen waren de eerste moslims in de Amerika’s. Minstens 11 en wellicht 33% van de slaafgemaakten was moslim.

Thans zijn de Afro-Amerikanen de grootste aparte etnische groep moslims, maar dit wordt zelden herkend of erkend. Zij worden nog minder vaak beschouwd als het gezicht van de islam, of aanspraak makende op enige autoriteit en/of authenticiteit, zowel van de kant van de witte samenleving als van de kant van niet-zwarte moslims van kleur met een migratie-achtergrond.

Het volgende voorbeeld is mijns inziens tevens veelzeggend. Het is te lezen in het boek Inside the Gender Jihad door de Afro-Amerikaanse islamgeleerde, islamitisch feministe, schrijfster, activiste en emerita hoogleraar islamitische studies Amina Wadud.

Ten tijde van het incident was zij hoogleraar in Richmond, Virginia en droeg zij buitenshuis altijd een hoofddoek. Na de aanslagen van 11 september kreeg zij te maken met islamofobe intimidatie op straat, vanwege haar hoofddoek. Uit angst voor verdere intimidatie en geweld, deed ze haar hoofddoek af en bond later haar hoofddoek op een manier die door de meeste witte niet-moslims aldaar niet als islamitisch werd beschouwd.

Ook werd zij, als ze per vliegtuig internationaal reisde, vaak ertussenuit genomen voor “willekeurige” veiligheidschecks.

Verder gebeurde het volgende. Amina Wadud werd door een organisatie benaderd om te komen spreken over 11 september en de gevolgen ervan. De organisatie wilde een vrouwelijk perspectief, aangezien zowel de aanvallen, als de reacties erop, zowel politiek-militair als in de media, exclusief werden gepleegd/gegeven door mannen.

Toen zij echter vertelde dat zij Afro-Amerikaans was, mocht ze niet meer meedoen, omdat de organisatie slechts Midden-Oosterse vrouwen wilde.

Niet alleen werd professor Wadud dus gedwongen zich uit te wissen uit angst voor islamofoob geweld, maar zij werd ook uitgewist als moslim.

Kayla Renee Wheeler, een Afro-Amerikaanse moslima en hoogleraar, vertelde onlangs op Twitter dat zij, als zij per vliegtuig reist, nooit haar Koran meeneemt.

Voornoemde uitwissingen kunnen dus zowel komen van niet-moslims als van onszelf, als strategie om te (over)leven.

Dit treft vrouwen extra zwaar, omdat de overgrote slachtoffers van islamofobie en islamofoob geweld in de publieke ruimte, (gesluierde) vrouwen zijn.

Het is in voornoemde context dan ook geen toeval dat professor Wadud en professor Wheeler vrouwen zijn.

Nu een voorbeeld uit de Nederlandse context. Ik ben geboren en opgegroeid in de Amsterdamse Bijlmer. Deze buurt heeft een vrij grote Pakistaanse gemeenschap, onder wie zowel moslims als sikhs. In het straatbeeld in de jaren ’90 waren er veel als sikh herkenbare mannen te zien: Zij droegen een tulband, baard, en zilveren armband. De Pakistaanse vrouwen die hoofddoeken droegen, droegen hem allemaal op dezelfde manier: Een kleurige, soms doorschijnende dupatta die een groot deel van hun lange haar liet zien.

Zowel Pakistaanse moslimvrouwen als Pakistaanse sikh-vrouwen droegen hun hoofddoek dus zo. Fast forward naar 2020: In het Bijlmerse straatbeeld zie je zelden nog als sikh herkenbare mannen, en sikh-vrouwen zijn hun hoofddoek totaal verschillend gaan binden dan de moslimvrouwen.

Nu is bekend dat sikhs wereldwijd vaak het slachtoffer zijn van islamofobie, omdat ze voor moslims worden aangezien, terwijl ze het niet zijn. Ook zij worden dus gedwongen zichzelf uit te wissen.

Mijns inziens moeten we naar een Nederland en een wereld, waarin niemand zichzelf hoeft uit te wissen uit angst voor geweld of vervolging. Ik dank u voor de aandacht.